Në UNESCO, por drejt vdekjes…

Në UNESCO, por drejt vdekjes…

Nga Saimir Muzhaka*

Tregojnë se Viktor Hygo, jo rrallëherë, hipte në katin e dytë të autobusit dhe i binte Parisit kryq e tërthor për të parë se si rronin bashkëqytetarët e tij. Të njëjtën gjë vendos të bëj. Në një ditë të ngrohtë maji. Nuk jemi në Paris, por në Berat. Nuk jam i vetëm, si Hygoi. Jemi tre: unë dhe dy beratas të tjerë. Njëri prej nesh, i sapokthyer nga tatëpjeta greke, pas 10 vitesh emigrim, me ëndje kërkon të rinjohë qytetin. Autobusi, vetëm disa minuta më parë, na ka lënë në rrugën kryesore, mes dy lagjeve muzeore: “Goricë” dhe “Mangalem”. Pamja e mrekullueshme- bardhoshe, shtrirë para nesh, na bën t’i harrojmë çastet e pakëndshme gjatë rrugës triorëshe që na solli nga kryeqyteti. Një çift pleqsh u zunë gjatë gjithë kohës për biletën e autobusit, që sipas tyre duhet të ishte 300 lekë të reja e jo 400. “Plasjemëdhenj. Jemi edhe invalidë. Neve kërkoni të na e fusni!” Fatorinoja, një djalosh i ri, imcak, nuk u lëkund aspak nga fjalët e pleqve të cilët nuk mbyllën gojë deri në fundin e udhëtimit. Rruga Lushnjë-Berat, më vonë, na shkundi me gropat e shumta. Por këto harrohen shpejt, kur gjendesh në qytetin historik. Me të zbritur, shohim beratasit e parë të na shfaqen; dy pleq, që ecin mendueshëm në krah të Osumit të qetë. Njëri prej tyre, gjatë ecjes me duart prapa, numëron tespitë. Pas parakalimit të pleqve, pamja rihapet… Berati është një muze pa mure, që të bën vrapueshëm për vete. Nisim shkrepjet e para fotografike. Shtëpitë, njëra mbi kurrizin e tjetrës, zbardhojnë e duket sikur kundrojnë këtej, nga vizitorët më të rinj të qytetit 2400-vjeçar. E kur vëmendjen ma rrëmben gjithë ansambli, mes malesh e kodrash, kujtoj befas Indro Montanellin: “Është qyteti më i çuditshëm i botës pas Venecias”…

Për në Kala

Pas disa sorollatjeve nëpër të ngushtat e Mangalemit e disa xhirove në bulevardin e qytetit, nisemi për në kala. I hipim një makine, tip benz 2000, të cilën e nget një beratas i ri, tek rreth të njëzetepestat. Fjalëpakë. Jo si ne! Rruga e gjarpëruar me ullinj që të shpie drejt kalasë është tërheqëse. Aq sa kjo rrugë e bukur, pjesa poshtë saj është po kaq e shëmtuar. Jo për varrezat e qytetit që prehen, por për atë malin e mbeturinave të cilit i është vënë zjarri. Kthejmë kokën të gjithë pas flakëve që ngatërrueshëm drejtohen kah qielli. Shtëllunga e tymit që ngrihet lart, e mbushur me dioksid karboni dhe squfur, është gjëja e parë që na tërheq vëmendjen kur i drejtohemi kalasë së Beratit. “Kancer!”, thotë njëri prej nesh. Djegia e mbeturinave jo vetëm në Berat, por an’ e mbanë vendit, hap një bisedë. “S’i intereson kujt t’i riciklojë mbetjet. Është biznes i pastër byrazer”. Tjetri ia pret: “Ere e. Ai lart, as që do t’ia dijë! (S’e kanë me Zotin, jo) Të shkretët njerëz që po vdesin. Që vdektë ai më mirë, ai që shpiku 20 prillin për alibi”. Pas diskutimeve mbi Shqipërinë e plehrosur, shumë shpejt dallojmë hyrjen e Kalasë. Makina ndalon afër një lapidari që shenjon një betejë të 1943-shit. Zbresim nga makina dhe marrim të përpjetën. Në Kala sundon paqja, guri dhe historia. Rruga që të ngjit është e lodhshme, por jo e bezdisshme. Ndodhemi në një kodër 187 metra të lartë, mbi të cilën ngrihet kështjella. Prej vitit 1948, kalaja e Beratit është shpallur monument kulture dhe prej vitit 2008, monument në mbrojtje të UNESCO-s. Pas atij që na kërkon të presim një biletë në portën hyrëse, na mirëpresin gratë me qëndismat dhe suveniret. Dallojmë buzëqeshjet që shtrihen në fytyrat e tyre. T’i kemi gëzuar kaq shumë me vizitën tonë?! Derisa njëra, pasi ka dëgjuar fjalët tona të para, i kthen përgjigje pyetjes sonë çuditëse: “Qenkan shqiptarë. Lëri, lëri, ku kanë lekë këta!” – dhe ul sytë në bezën që është duke qëndisur. Mes shokësh, qeshim. Të paktën për një çast të vetëm, i lamë gruas përshtypje prej të huajsh. Tek ecim në kalanë e përgjumur, dallojmë bustin gjigand të Konstandinit të madh që stoik, pozon përpara aparateve të disa të huajve që fare pranë tij, flasin gjermanisht dhe anglisht. Të gjithëve na intereson se ç’mendon bota për ne. I afrohem të huajve dhe me sinqeritet pyes njërin prej tyre. Ç’të pëlqen më shumë nga Berati? Urbanistika e qytetit të vjetër më thotë. Quhet Thomas. Është austriak. Ka dhe gjëra që nuk më pëlqejnë, vazhdon. What’s?! Ka plehra gjithandej. Të rinjtë, bordurave të qytetit, ulen dhe hanë miza, duke nxjerrë nga goja flatrat e tyre. Thomas buzëqesh. Ia kthej. Me një buzëqeshje të shtirur. E ka fjalën për farat e lulediellit. E përshëndes dhe e ndjek tek i afrohet miqve të tij për t’u inkuadruar në foto. Rrugës, në qendër të akropolit më kujtohet. Plehrat, qeset e letrat që vërviten si flamuj prej erës, nuk na ndahen në rrugëtim. Gjithsesi, po e shijonim historinë… Deri në çastin që në kullën më të lartë, quajtur prej kalarinjve “Tabja” na fanitet si një fantazmë, një burrë i hollë, me flokë të thinjur që i derdhen supeve. “T’jua bëj unë foton?”, – na pyet. Nuk i përgjigjemi. E marrim me mend që në këmbim të rolit të fotografit, fantazma me tipare njeriu do të na kërkojë diçka. E kur ne nuk i japim përgjigje, edhe pas dy-tre lajkave që na i bën afër, na drejtohet me këto fjalë: “Më jepni ndonjë lek”. Ne hiç. Inatin ia nxjerr qytetit, kur largohet. “Po ç’doni këtu ere. Këtu është t’ia fusësh vrapit natën, të ikësh kur s’të sheh njeri”. Gorica e paqtë, së largëti, që i bën karshi Tomorit dhe Shpiragut është hata! Berati i vjetër është jashtëzakonisht i bukur! Berati i ri, jashtëzakonisht i shëmtuar! Askush nuk ka menduar t’i miqësojë dy proceset e ndryshme historike…

Poshtë, në qytet sërish

Poshtë është ndryshe. Ka zhurmë. Është paradite dhe beratasit janë shtuar në rrugë. Në trotuare dëgjohen ecjet e kalimtarëve. Pas fantazmës dhe një shprehjeje që na lë me gojë hapët “Të lësh cigaren dhe Beratin nuk është kurrë vonë”, thënë nga një burrë i thyer në moshë që shet cigare në një kioskë të vogël, nisim të flasim për qytetin. Teksa miqtë e mi tregojnë për lavdinë e dikurshme dhe varfërinë e sotme, ndërmend më vjen Çelebiu, që shumë vite më parë tregonte se në Berat vijnë e shkojnë shumë të krishterë latinë për të bërë tregti. Sot nuk është kështu! Në Berat, triumfi dhe humbja janë bashkudhëtarë, e shkuara historike dhe plehrat e së sotmes, janë fare pranë. Nuk ka punë, nuk ka tregti. Për historinë, pakkush mendon. Në lagjen muzeore “Goricë” mes shtëpive të vjetra, kanë mbirë ndërtesa të reja, si një vilë në majë të lagjes së UNESCO-s. Në kalldrëmin e gurtë, në shumë vende është shtruar asfalt. Shtëpitë karakteristike ngrihen mbi dengje plehrash. Në disa prej tyre gdhendet me të madhe: “Shitet”. Dritaret e drunjta, në disa shtëpi, janë zëvendësuar me alumin. Pranë kishës së ngujuar në shkëmbinj, gjendet një shtëpi me soletë betoni, pa pikën e takimit me çatitë e tjegullta, të kafenjta, të cilat shumëkush i ka pasur zili. Shtëpitë muzeore të mirëpresin me tepsitë e televizioneve e bolierët me ujë. Nëpër dritare, mungojnë saksitë me lule, si qëmoti. Në Berat, lashtësia nuk mbrohet me fanatizëm. Qeveria lokale dhe ajo qendrore nuk e nderojnë sot, në të tashmen e varfër, Beratin e betejave të Skënderbeut, Beratin që ka jetuar mijëra stinë në histori, Beratin e kodikëve të famshëm… Në Beratin e sotëm, thjesht jetohet! Të ndihmuar nga varfëria e mosdija, pa dashur t’ia dinë për historinë, beratasit i shkulin gurët, ndriçuesit apo telat e tyre dhe me to shtrojnë avllitë e shtëpive, ndriçojnë ambientet e brendshme apo i shesin për skrap. Fatmir Dulçe, një burrë i vjetër, me syze, në lulishten e qytetit, aty ku ca pleq nën hije lozin domino, na tregon se disa vjet më parë, kur muret e Kalasë u ndriçuan me një investim disa milionësh, ndriçimi u vodh brenda natës. Sa hap e mbyll sytë! Muret e kalasë, mbrëmjeve, nuk mund të dallohen… Po të jetonte ende, Onufri i madh, duhet t’i bënte patjetër disa ndryshime të vogla shprehjes së tij të famshme: “Jam Onufri, që vij nga qyteti i shumëndritur i Beratit”.

Të rinjtë

Berati është xhep, më thotë një djalë me të cilin takohem pak më vonë, po në qytet. Ka mbaruar për Ekonomik në Tiranë dy vjet më parë, ndërsa tani punon në një firmë private në Berat. Quhet Saimir Shuka. Është 24 vjeç. Prandaj është katandisur kështu, vijon bisedën. Përveç pozicionit gjeografik, ndikojnë dhe shumë gjëra të tjera. Bashkinë e kanë të majtët, ndërsa qeveris e djathta. Mentaliteti i qytetit është i prapambetur. Papunësia është e madhe. Unë vetë, kur mbarova studimet në Tiranë, dëshiroja të punoja në kryeqytet po edhe aty… Nuk është fushë me lule jo! Qiraja është hall më vete, çmimet e larta gjithashtu. Në Tiranë, kafen e pi për 90 lekë, ndërsa këtu në Berat mund ta gjesh edhe 30 lekë. Djaloshi që flet vazhdimisht, na sjell ndërmend panoramën e qytetit, me të cilën u njohëm në fillim përpara se të ngjisnim kalanë. Pasuria më e madhe e së sotmes beratase, janë baret e kafenetë. Më parë i gjetëm mbushur me njerëz. Burra! Femrat dhe gratë mungojnë në baret buzë bulevardit të qytetit! Një djalosh i vogël, Marseli, që shiste çamçakëzë në një kuti të vogël, na tregoi në bulevard, se femrat pinë kafe në katet e dyta të lokaleve. “Aty mund të ulen gocat. Çunat, të pashoqëruar me femra nuk mund të ulen lart”. Nga rrëfimi shijehidhur i Marselit të vogël, më ndërpret një pyetje e mbyllur, që ia drejtoj pesimistit 24-vjeçar që kam përballë: Nuk mërzitesh këtu? Po ç’të bëj, mbledh buzët. Pastaj, gjej edhe unë mënyra për t’u argëtuar. Më shpëton fundjavave Tomori, që luan në Superligë. Shkoj në stadium dhe i ndjek gjithë ndeshjet. Ose ulemi në pika lotosh, vëmë skedina e ndjekim kampionatet e huaja. Kaq!- Me këto fjalë e mbyll bisedën Saimiri. Shkëmbejmë duart dhe largohemi. Në qendër, na presin furgonët e Tiranës… Shoferi na kërkon nga 500 lekë për kokë. Pas nisjes për në kryeqytet, kur kalojmë kombinatin e dikurshëm që sot vegjeton, miku ynë, ish-emigranti nga Greqia trumbeton: “Kur ka qënë Berati qytet, Londra ka qënë fshat. Kështu e thotë një shprehje e vjetër”. E vjetër ama, ia kthen tjetri…

***

Këtë reportazh e kam shkruar duke u fjalosur me beratasit, një ditë fillimmaji. Viti 2012, 100-vjetori i pavarësisë së Shqipërisë! 

 

*Fituesi i çmimit mediatik “Dritan Hoxha” në vitin 2012

Related posts